मेडिकल होलसेल बिझनेस कसा सुरू करावा? 2026 चे लायसन्स, खर्च आणि मार्जिन

औषधांचा होलसेल व्यवसाय सुरू करायला मालकाकडे फार्मसीची डिग्री असलीच पाहिजे असं नाही. Drugs Rules, 1945 च्या Rule 64 नुसार दुकानाचा ताबा एका competent person कडे हवा, जागा किमान 10 चौरस मीटर हवी, आणि Form 19 अर्जाची सरकारी फी 2026 मध्ये फक्त ₹1,500 आहे. लायसन्स Form 20B आणि 21B मध्ये मिळतं.

औषधांचा होलसेल व्यवसाय नेमका काय करतो?

कायद्याच्या दृष्टीने होलसेलर आणि रिटेलर यांच्यातला फरक लायसन्सच्या फॉर्मवरून ठरतो: होलसेलसाठी Form 20B आणि 21B, रिटेलसाठी Form 20 आणि 21 (Drugs Rules, 1945, Rule 61). धंद्याच्या भाषेत साखळी अशी असते: कंपनी, मग C&F agent, मग super stockist, मग stockist किंवा distributor, आणि शेवटी retail chemist. DPCO 2013 मात्र फक्त दोनच व्याख्या करतं, 'dealer' (होलसेल असो वा रिटेल, औषधांची खरेदी-विक्री करणारा) आणि 'retailer'. म्हणजे तुम्ही स्वतःला distributor म्हणा की stockist, नियामक दृष्टीने तुमचं ओळखपत्र तुमचं लायसन्स आहे.

हा धंदा इतर होलसेलपेक्षा दोन गोष्टींत वेगळा आहे. पहिली, तो पूर्णपणे लायसन्सवर चालतो; परवान्याशिवाय एक स्ट्रिपही ठेवता येत नाही. दुसरी, इथे पैसा उधारीत अडकतो, कारण केमिस्टला माल आधी जातो आणि पेमेंट नंतर येतं. त्यामुळे या व्यवसायात उतरणारे बहुतेक लोक तिघांपैकी एक असतात: फार्मसी शिकलेले, कंपनीत MR म्हणून काम केलेले, किंवा आधीच मेडिकल स्टोअर चालवणारे जे मोठ्या स्केलवर जायला बघतात.

बाजाराचा आकार सांगायचा तर IBEF च्या 2026 च्या आकडेवारीनुसार भारत उत्पादनाच्या प्रमाणात (volume) जगात तिसऱ्या क्रमांकावर आणि मूल्याच्या हिशेबात साधारण चौदाव्या क्रमांकावर आहे. देशांतर्गत बाजार FY26 मध्ये सुमारे US$ 60 अब्ज (₹5.30 लाख कोटी) आणि एकूण फार्मा निर्यात सुमारे US$ 31 अब्ज (₹2.73 लाख कोटी) होती, त्यातली FY26 च्या एप्रिल-डिसेंबरमधली अमेरिकेची निर्यात एकटी US$ 9.46 अब्ज म्हणजे जवळपास 30.4% होती. आणि हो, भारत आता जगात लोकसंख्येने दुसरा नाही; एप्रिल 2023 मध्ये चीनला मागे टाकून तो पहिल्या क्रमांकावर गेला, UN DESA च्या अंदाजानुसार तेव्हा लोकसंख्या सुमारे 142.58 कोटी होती.

हा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी कोण पात्र आहे?

Rule 64(2) मालकासाठी कोणतीही शैक्षणिक अट घालत नाही; अट ज्या व्यक्तीच्या ताब्यात दुकान असेल त्या competent person साठी आहे. त्या व्यक्तीसाठी तीन पर्याय आहेत:

हा तपशील महत्त्वाचा आहे, कारण मराठी आणि हिंदी वेबसाइटवर सर्रास लिहिलेलं असतं की होलसेल लायसन्ससाठी full-time Registered Pharmacist ठेवणं सक्तीचं आहे. 2026 च्या नियमांत ते तसं नाही. होलसेलसाठी Registered Pharmacist हा तीनपैकी एक पर्याय आहे. Form 20B आणि 21B च्या अटींमध्ये (clause 2A) एवढंच म्हटलं आहे की विक्री त्या competent person च्या प्रत्यक्ष देखरेखीखाली झाली पाहिजे. Registered Pharmacist च्या वैयक्तिक देखरेखीची सक्ती Rule 65(2) मध्ये आहे आणि ती रिटेल विक्रीसाठी आहे, होलसेलसाठी नाही.

व्यवहारात याचा अर्थ असा की तुम्ही स्वतः पदवीधर असाल आणि औषध व्यापारात वर्षभर काम केलं असेल, तर तुम्ही स्वतः competent person होऊ शकता आणि पगारी फार्मासिस्टचा खर्च वाचतो. पण राज्याचं drugs control प्रशासन ONDLS वर त्या व्यक्तीचं registration certificate किंवा अनुभवाचा दाखला अपलोड करायला सांगतं, त्यामुळे कागद तयार ठेवा. Registered Pharmacist नेमणार असाल तर त्याची State Pharmacy Council ची नोंदणी चालू असल्याची खात्री करा.

जागेची अट पात्रतेइतकीच आधी बघायची असते, नंतरची गोष्ट नाही. Rule 64 नुसार फक्त होलसेल लायसन्ससाठी किमान 10 चौरस मीटर आणि एकाच जागेवर रिटेल व होलसेल दोन्ही लायसन्स घेणार असाल तर किमान 15 चौरस मीटर जागा लागते. गाळा बघतानाच हा आकडा हातात ठेवा.

होलसेल ड्रग लायसन्ससाठी अर्ज कसा करायचा?

लायसन्स केंद्र सरकार देत नाही; Rule 59(1) नुसार विक्री परवान्यासाठी licensing authority राज्य सरकार नेमतं, म्हणजे तुमचा अर्ज राज्याच्या drugs control प्रशासनाकडे किंवा state FDA कडे जातो. CDSCO ची भूमिका एवढीच की ते ONDLS (Online National Drugs Licensing System, statedrugs.gov.in) हे राष्ट्रीय पोर्टल चालवतं, ज्यावरून बहुतेक राज्यं आता अर्ज स्वीकारतात. काही मोठी राज्यं अजूनही स्वतःचं FDA पोर्टल वापरतात आणि NSWS (nsws.gov.in) मार्गेही राज्याच्या मंजुऱ्या जातात, त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी आपल्या राज्यात कोणतं पोर्टल चालू आहे ते तपासा.

कोणता फॉर्म कशासाठी, हे 2026 मध्ये असं आहे:

आकडे Drugs Rules, 1945 च्या Rule 59, 61, 62C आणि 62D मधले आहेत, CDSCO च्या 01-07-2024 च्या G.S.R. 360(E) पर्यंत सुधारित मजकुरानुसार. बहुतेक होलसेलरना Form 20B आणि 21B दोन्ही लागतात, कारण फ्रिजमध्ये ठेवायची औषधं वगळून धंदा फार पुढे जात नाही.

Form 19 स्वतः फार थोडी माहिती मागतो: अर्जदाराचा तपशील, competent person चं नाव आणि पात्रता, कोणत्या प्रकारची औषधं ठेवणार, विशेष साठवणुकीची (special storage accommodation) व्यवस्था, आणि फी भरल्याचा पुरावा. जी लांबलचक कागदपत्रांची यादी सगळीकडे दिसते ती नियमांतली नसून राज्याच्या पोर्टलवर अपलोड करायच्या फाइल्सची यादी असते आणि ती राज्यागणिक बदलते. साधारणपणे यात हे येतं: firm ची घटना दाखवणारं कागदपत्र (incorporation certificate, MOA/AOA किंवा partnership deed), जागेच्या मालकीचा किंवा भाडेकराराचा पुरावा, भाड्याचं असेल तर मालकाचा मालकी पुरावा, site plan आणि key plan, प्रतिज्ञापत्रं, competent person चं नियुक्तीपत्र आणि त्याचं registration किंवा अनुभव प्रमाणपत्र, आणि फी चलन. आता हे सगळं फाइलमध्ये घेऊन ऑफिसात जायचं नसतं, अपलोड करायचं असतं.

Renewal विसरा, retention fee लक्षात ठेवा. 27-10-2017 च्या G.S.R. 1337(E) ने Rule 63 बदलल्यापासून Form 20, 20A, 20B, 20BB, 20F, 20G, 21, 21A, 21B आणि 21BB ही लायसन्स कायमस्वरूपी (perpetual) झाली आहेत. अट एकच: जारी झाल्याच्या तारखेपासून दर पाच वर्षांच्या आत मूळ फी इतकीच licence retention fee भरावी लागते. उशीर झाला तर दरमहा किंवा महिन्याच्या भागासाठी फीच्या 2% दंड, आणि तो जास्तीत जास्त सहा महिने; त्यानंतर लायसन्स रद्द झालेलं मानलं जातं. नियमांतून 'or renewed' हे शब्द काढून टाकले आहेत, त्यामुळे 'दर पाच वर्षांनी ड्रग लायसन्स renew करा' असं सांगणारे लेख आता जुने झाले आहेत.

लायसन्स मिळाल्यावर तपासणी संपत नाही. Form 20B आणि 21B च्या clause 2 नुसार अटींचं आणि कायद्याचं पालन 'तीन वर्षांतून किमान एकदा किंवा risk based approach नुसार गरजेप्रमाणे' तपासलं जातं. ही तपासणी राज्याच्या licensing authority खालचे Drugs Inspector करतात, DCGI किंवा CDSCO नाही. Rule 65(16) नुसार तुम्हाला Form 35 मधलं Inspection Book ठेवावं लागतं, ज्यात इन्स्पेक्टर आपल्या नोंदी लिहितो.

कोणतीही कायदेशीर पायरी अंतिम करण्यापूर्वी आपल्या राज्याच्या FDA कडून किंवा CA कडून खात्री करून घ्या, कारण अपलोडची यादी आणि स्थानिक अटी राज्यानुसार बदलतात.

दुकान, गोदाम आणि कोल्ड स्टोरेजच्या अटी काय आहेत?

जागेचा किमान आकार हा एकच आकडा नियमांत निश्चित आहे: फक्त होलसेलसाठी 10 चौरस मीटर, आणि रिटेल व होलसेल एकाच जागी असतील तर 15 चौरस मीटर (Rule 64). बाकी अटी आकड्यांत नाहीत, त्या गुणवत्तेच्या भाषेत आहेत. Rule 64(1) म्हणतं की जागा पुरेशी असावी आणि औषधांचे गुणधर्म टिकवणारी योग्य साठवणूक व्यवस्था तिथे असावी. Form 19 च्या चौथ्या मुद्द्यात 'special storage accommodation' चा तपशील मागितला जातो.

कोल्ड चेनबद्दल एक गैरसमज दूर करू. फ्रिज आणि AC ठेवाच असं सांगणारा केंद्रीय नियम नाही. पण sera, इंजेक्शनने द्यायच्या लसी, इन्सुलिन, parenteral antibiotics, डोळ्यांची औषधं आणि निर्जंतुक single-use उपकरणं ही Schedule C आणि C(1) मध्ये येतात, आणि तीच Form 21B ने कव्हर होतात. म्हणजे तापमान नियंत्रण नसेल तर Form 21B व्यवहारात मिळणार नाही आणि तुम्ही स्वतःहून त्या पूर्ण बास्केटच्या बाहेर राहायचं ठरवताय. मराठवाड्यातल्या किंवा विदर्भातल्या उन्हाळ्यात हा निर्णय स्वस्तात पडत नाही.

इन्स्पेक्टर नियमित भेटीत काय बघतो हे साधं आहे: लायसन्स आणि Form 35 चं Inspection Book, competent person हजर आहे का, बॅचनिहाय नोंदी आणि बिलांच्या प्रती, आणि expired स्टॉक. Rule 65(17) नुसार expiry उलटलेलं औषध विकणं तर सोडाच, साठवणंही चालत नाही; कंपनीकडे परत पाठवण्यासाठी किंवा परताव्यासाठी थांबलेला माल विक्रीच्या स्टॉकपासून वेगळा, 'Not for sale' असं ठळकपणे लिहिलेल्या खोक्यांत ठेवावा लागतो. हे कप्पे नीट असतील तर तपासणी अर्ध्या तासात संपते.

पेमेंट रिमाइंडर, एका टॅपमध्ये

इन्स्टॉल करा

एकूण खर्च किती येतो?

प्रामाणिक उत्तर असं आहे की सरकारी फी सोडून बाकी कोणताही आकडा देशपातळीवर ठरलेला नाही, आणि जे लेख '₹40 ते ₹80 लाख लागतात' असं ठोकून देतात त्यांच्या स्वतःच्या यादीची बेरीजही तेवढी होत नाही. खाली प्रत्येक खर्चाचं डोकं आणि तो कशावर ठरतो ते दिलं आहे; तुमचे स्वतःचे कोटेशन त्यात भरा आणि बेरीज करा.

लक्षात ठेवण्यासारखा भाग असा: setup खर्च एकदाचा असतो, पण opening stock आणि working capital मिळून बाकी सगळ्यांची बेरीज सहज ओलांडतात आणि ते दर महिन्याला श्वास घेत राहतात. दहा कंपन्या घेऊन उथळ स्टॉक ठेवण्यापेक्षा दोन-तीन कंपन्यांचा खोल स्टॉक ठेवला तर तीच रक्कम कमी लागते. भांडवलासाठी कर्ज बघत असाल तर बिझनेस लोन कसं मिळवायचं याची प्रक्रिया आधी समजून घ्या.

मार्जिन आणि नफा किती मिळतो?

होलसेलरचं मार्जिन कायद्याने ठरवलेलं नाही, पण दोन आकडे ठरलेले आहेत आणि तेच तुमच्या नफ्याची चौकट आखतात. पहिला, DPCO 2013 अंतर्गत NPPA जी ceiling price ठरवते तिच्यात प्रत्येक scheduled formulation साठी 16% 'margin to retailer' आधीच बांधलेलं असतं. दुसरा, DPCO च्या para 20 नुसार non-scheduled औषधाची MRP बारा महिन्यांत 10% पेक्षा जास्त वाढवता येत नाही.

याचा परिणाम थेट आहे. NLEM 2022 ही यादी आता DPCO 2013 चं Schedule-I आहे, म्हणजे पूर्वीपेक्षा जास्त molecules किंमत नियंत्रणात आले आहेत आणि त्या लाइन्सवरचं मार्जिन पातळ आणि निश्चित असतं. खरा फरक non-scheduled ब्रँडवर पडतो. 30 जून 2026 च्या Drugs (Price Control) Amendment Order, 2026 (S.O. 3516(E)) नंतर सरकार pack type, pack size, dosage compliance किंवा pack contents नुसार वेगवेगळ्या ceiling किंवा retail किमती ठरवू शकतं, त्यामुळे तुमच्या ठळक लाइन्सच्या किमती वर्षभरात बदलू शकतात हे गृहीत धरा.

कंपन्यांच्या योजनांचा हिशेब आता वेगळा झाला आहे. मार्च 2024 पासून औषध विपणन Uniform Code for Pharmaceutical Marketing Practices (UCPMP) 2024 खाली येतं आणि कंपन्यांना Department of Pharmaceuticals च्या ucmp.pharma-dept.gov.in पोर्टलवर विपणन खर्चाचं disclosure द्यावं लागतं. म्हणून scheme चा फायदा तोंडी समजुतीवर न घेता invoice वर bonus किंवा quantity discount म्हणून नोंदवलेला असू द्या. नोंदवलेला फायदा तुमच्या खात्यात दिसतो, न नोंदवलेला वाद झाला की गायब होतो.

नफ्याचा विचार एका टक्केवारीत करण्याऐवजी दर महिन्याच्या उलाढालीत करा. महिन्याचं भाडं, पगार, सॉफ्टवेअर subscription, वाहतूक आणि व्याज मिळून जो निश्चित खर्च होतो, तो तुमच्या सरासरी मार्जिनने भागला की break-even ची उलाढाल मिळते. त्यात expiry मध्ये अडकणारा माल आणि उशिरा येणारी वसुली यांची गळती वजा करायला विसरू नका. कमाई प्रत्येक फर्मनुसार वेगळी असते; कोणताही ठराविक नफ्याचा आकडा गृहीत धरून भांडवल उभं करू नका.

स्टॉक आणि एक्स्पायरी कशी सांभाळायची?

Schedule P मध्ये नसलेल्या औषधासाठी लेबलवरची expiry तारीख उत्पादनाच्या तारखेपासून जास्तीत जास्त साठ महिने म्हणजे पाच वर्षं असू शकते; ही तरतूद Drugs Rules, 1945 च्या Rule 96(1)(vii) मध्ये आहे. Schedule P मधल्या औषधांचं आयुष्य त्या Schedule मध्ये दिलेलं, त्याहून कमी असतं. जुन्या लेखांत हा नियम 1948 च्या कायद्याचा rule 98 म्हणून दिलेला दिसतो; ती citation चुकीची आहे, आकडा बरोबर आहे.

रोजची शिस्त साधी ठेवा: बॅच आणि expiry सह संगणकीकृत स्टॉक यादी, महिन्यातून एकदा near-expiry रिपोर्ट, आणि जवळची expiry असलेला माल आधी बाहेर काढणं. कंपनीच्या return window च्या आत माल परत गेला तरच त्याचं मूल्य वसूल होतं, म्हणून तो रिपोर्ट कॅलेंडरवर ठेवा. परत जाण्याच्या प्रतीक्षेतला माल Rule 65(17) प्रमाणे 'Not for sale' खोक्यांत वेगळा ठेवा.

नोंदींची मुदत नियमांत स्पष्ट आहे. होलसेल cash किंवा credit memo च्या कार्बन प्रती तीन वर्षं जपाव्या लागतात (Rule 65(5)), Schedule H1 चं रजिस्टर तीन वर्षं (Rule 65(3)(h)), आणि Schedule H, H1 व X साठी डॉक्टर किंवा रुग्णालयाकडून आलेल्या सही केलेल्या लेखी ऑर्डर दोन वर्षं (Rule 65(9)(b)). Schedule X ठेवायचं असेल तर त्यासाठी वेगळा Form 19C अर्ज आणि Form 20G लायसन्स लागतं; सुरुवातीलाच ते डोक्यावर घेऊ नका.

2021 नंतर आलेली एक सोय वापरा. 17-11-2022 च्या G.S.R. 823(E) ने घातलेल्या Rule 96(6) आणि (7) नुसार 1 ऑगस्ट 2023 पासून Schedule H2 मधल्या टॉप 300 ब्रँडवर barcode किंवा QR code छापणं बंधनकारक आहे, ज्यात unique product identification code, generic व brand नाव, उत्पादकाचं नाव-पत्ता, बॅच क्रमांक, उत्पादन तारीख, expiry आणि manufacturing licence क्रमांक असतो. Rule 96(5) नुसार प्रत्येक API च्या लेबलवर प्रत्येक packaging स्तरावर QR code लागतो. येणारा माल खरा आहे का हे तपासायचं हे फुकट साधन आहे, ते वापरा.

कंपन्यांची डिस्ट्रिब्युटरशिप कशी मिळते?

कंपनी stockist नेमण्यापूर्वी पहिलं तुमचं लायसन्स बघते, म्हणून Form 20B आणि 21B, GST नोंदणी, PAN आणि firm ची घटना दाखवणारी कागदपत्रं तयार ठेवा. ONDLS वर third-party licence verification ची सोय असल्याने कंपनी तुमचं लायसन्स स्वतः तपासू शकते, आणि तुम्हीही खाली sub-dealer नेमताना त्याचं लायसन्स त्याच पद्धतीने तपासू शकता.

पुढची चर्चा तीन गोष्टींवर होते: किमान ऑर्डरची बांधिलकी, security deposit, आणि territory. ही तिन्ही लिखित करारात यायला हवीत, विशेषतः territory, कारण त्याच भागात कंपनीने दुसरा stockist नेमला तर तुमचं अख्खं गणित बदलतं. सुरुवात कमी कंपन्यांनी करा आणि त्यांच्यात खोल जा. दहा कंपन्या घेऊन प्रत्येकीच्या दोन-चार लाइन ठेवण्यापेक्षा दोन कंपन्यांचा पूर्ण range ठेवला तर केमिस्ट तुमच्याकडे परत येतो.

मागणी तयार करण्याचं काम मुख्यतः कंपनीचं MR नेटवर्क करतं; डॉक्टरकडे ब्रँड लिहिला गेला की तो केमिस्टमार्फत तुमच्याकडे येतो. त्यामुळे ज्या भागात संबंधित कंपनीची MR टीम सक्रिय आहे तिथेच त्या कंपनीची stockistship घेण्यात अर्थ असतो. आधी मेडिकल स्टोअरचा अनुभव नसेल तर मेडिकल स्टोअर कसं सुरू करावं हे एकदा वाचून घ्या, कारण खरेदीदाराची बाजू समजल्याशिवाय पुरवठादाराची किंमत ठरवता येत नाही.

ग्राहक कसे मिळवायचे आणि माल कसा विकायचा?

तुमचे खरेदीदार चार प्रकारचे असतात: retail chemist, दवाखाने आणि nursing home, खासगी रुग्णालयं, आणि ट्रस्ट किंवा धर्मादाय संस्थांची रुग्णालयं. यातल्या प्रत्येकाची ऑर्डर देण्याची सवय वेगळी असते, पण स्पर्धेत तुम्ही जिंकता ते दोनच गोष्टींवर: माल किती लवकर पोहोचतो आणि उधारीच्या अटी काय आहेत. दिवसातून दोनदा डिलिव्हरी देणारा होलसेलर एक टक्का जास्त दर घेऊनही टिकतो.

उधारी हा या धंद्यातला सर्वात मोठा निर्णय आहे आणि तो भावनेवर नाही तर धोरणावर घ्यायचा असतो. प्रत्येक केमिस्टसाठी credit limit आणि दिवसांची मर्यादा आधी ठरवा, ती लिहून ठेवा, आणि मर्यादा ओलांडली की नवीन ऑर्डर थांबवा. उधारीचा हिशेब ठेवण्यासाठी OkCredit सारखं मोफत digital khata app वापरता येतं, ज्यात केलेल्या प्रत्येक नोंदीचा SMS ग्राहकालाही जातो आणि थकबाकीवर आपोआप स्मरणपत्रं जातात (Android app).

सरकारी आणि निमसरकारी रुग्णालयांना पुरवठा करायचा असेल तर तो मार्ग निविदांचा आहे. 2026 मध्ये या निविदा मुख्यतः Government e-Marketplace (gem.gov.in) आणि Central Public Procurement Portal (eprocure.gov.in) वर प्रसिद्ध होतात, याशिवाय राज्यांच्या medical services corporation च्या पोर्टलवरही येतात. दोन्ही राष्ट्रीय पोर्टलवर नोंदणी मोफत आहे, पण पात्रतेच्या अटी (उलाढाल, अनुभव, EMD) प्रत्येक निविदेत वेगळ्या असतात, त्या आधी वाचा.

GST, बिलिंग आणि इतर रजिस्ट्रेशनमध्ये काय आवश्यक आहे?

औषधांवरचा GST 22 सप्टेंबर 2025 पासून बदलला आहे आणि हा 2021 नंतरचा या धंद्यातला सर्वात मोठा बदल आहे. GST Council च्या 56 व्या बैठकीच्या शिफारशींनुसार जवळपास सर्व औषधांवरचा दर 12% वरून 5% वर आला; 33 जीवनरक्षक औषधं 12% वरून शून्यावर आणि आणखी 3 औषधं 5% वरून शून्यावर गेली. वैद्यकीय उपकरणांचा एक संच 18% वरून 5% वर आणि दुसरा 12% वरून 5% वर आला. अजूनही 12% दाखवणारी वेबसाइट किंवा जुनं rate master असलेलं सॉफ्टवेअर वापरत असाल तर तुमची बिलं चुकतील.

व्यापारात चालणाऱ्या invoice वर बॅच क्रमांक, expiry तारीख आणि HSN कोड असणं अपेक्षित असतं, कारण त्याशिवाय खरेदीदार परत करताना किंवा तपासणीत माल जुळवू शकत नाही. GST invoice चा फॉरमॅट आणि नियम एकदा नीट बघून तुमचं सॉफ्टवेअर सेट करून घ्या.

GST शिवाय तीन नोंदण्या उरतात. स्थानिक Shop & Establishment किंवा trade licence महापालिकेकडून घ्यावं लागतं. Udyam नोंदणी मोफत, पूर्णपणे ऑनलाइन आणि स्वयंघोषित आहे, फक्त PAN आणि GSTIN लागतं; 1 एप्रिल 2025 पासून micro enterprise ची मर्यादा ₹2.5 कोटी गुंतवणूक आणि ₹10 कोटी उलाढाल, तर small ची ₹25 कोटी आणि ₹100 कोटी झाली आहे. म्हणजे नवा होलसेलर बरीच वर्षं micro मध्येच राहतो, आणि त्यामुळे CGTMSE च्या तारणमुक्त कर्जाचा आणि MSMED कायद्यातल्या उशिरा पेमेंटविरुद्धच्या संरक्षणाचा फायदा घेता येतो. आणि तिसरं, आयात किंवा निर्यात करायची असेल तरच DGFT कडून IEC (Importer-Exporter Code) घ्यावा लागतो; फक्त देशांतर्गत होलसेलसाठी त्याची गरज नाही.

उधारीचा हिशोब आता डिजिटल, OkCredit वर

इन्स्टॉल करा

नवीन होलसेलर कोणत्या चुका करतात?

सर्वात महाग चूक भांडवलाच्या गणितात होते: लोक setup चा खर्च मोजतात आणि working capital विसरतात. माल आज जातो, पैसा तीस-पंचेचाळीस दिवसांनी येतो, आणि तोपर्यंत पुढची खरेदी करावी लागते; ती दरी भरायला लागणारा पैसा फर्निचरपेक्षा कितीतरी मोठा असतो.

दुसरी चूक prescription-only लाइन्सचा खोल स्टॉक करण्यात होते. ती औषधं हळू फिरतात आणि expiry ला जवळ जातात, तर नेहमी खपणाऱ्या लाइन्स आजारांच्या हंगामात अचानक वाढतात. सुरुवातीला हळू फिरणाऱ्या वस्तू कमी प्रमाणात ठेवा आणि खपणाऱ्या मालावर खोली वाढवा.

तिसरी चूक उधारीत होते. एका दुर्बळ केमिस्टला मर्यादा न घालता माल देत राहिलं की महिन्याभरात तुमचं पूर्ण working capital त्याच्या शटरमागे अडकतं. आणि चौथी, cold chain कडे दुर्लक्ष. एका उन्हाळ्यात एकदा फ्रिज बंद पडला तरी Schedule C चा स्टॉक जातो आणि तपासणीत उत्तर देता येत नाही. रोजचं तापमान नोंदवणारी एक साधी वही ठेवली तरी पुरतं. दुकानाच्या दैनंदिन शिस्तीबद्दल मेडिकल दुकान चालवताना काय करावं आणि काय टाळावं यातले मुद्दे होलसेलसाठीही तितकेच लागू पडतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

होलसेल ड्रग लायसन्ससाठी फार्मासिस्ट असणंच बंधनकारक आहे का?

नाही. Drugs Rules, 1945 च्या Rule 64(2) नुसार दुकानाचा ताबा असलेली व्यक्ती Registered Pharmacist असू शकते, किंवा औषध विक्रीचा 4 वर्षांचा अनुभव असलेला मॅट्रिक पास, किंवा औषधांच्या कामाचा 1 वर्षाचा अनुभव असलेला पदवीधर. Registered Pharmacist च्या वैयक्तिक देखरेखीची सक्ती Rule 65(2) मध्ये रिटेल विक्रीसाठी आहे, होलसेलसाठी नाही.

होलसेल ड्रग लायसन्सची सरकारी फी 2026 मध्ये किती आहे?

Form 19 अर्जासाठी ₹1,500 (Rule 59(2)). Schedule X साठी Form 19C ला ₹500, फिरत्या वाहनातून वितरणासाठी Form 19AA ला ₹500, आणि लायसन्सच्या डुप्लिकेट प्रतीसाठी ₹150. सल्लागार जी रक्कम सांगतो ती त्याची सेवा फी असते, सरकारी फी नाही.

ड्रग लायसन्स दर पाच वर्षांनी renew करावं लागतं का?

नाही. 2017 च्या G.S.R. 1337(E) नंतर Rule 63 प्रमाणे Form 20B आणि 21B सारखी विक्री लायसन्स कायमस्वरूपी आहेत. फक्त दर पाच वर्षांच्या आत मूळ फी इतकी licence retention fee भरावी लागते; उशिरा भरल्यास दरमहा 2% दंड लागतो आणि सहा महिन्यांनंतर लायसन्स रद्द झालेलं मानलं जातं.

औषधांवर GST किती आहे?

22 सप्टेंबर 2025 पासून जवळपास सर्व औषधांवर 5% GST आहे, जो आधी 12% होता. 33 जीवनरक्षक औषधं 12% वरून शून्यावर आणि आणखी 3 औषधं 5% वरून शून्यावर आली आहेत; वैद्यकीय उपकरणांचे दरही 18% किंवा 12% वरून 5% वर आले आहेत (GST Council, 56 वी बैठक).

होलसेल औषध व्यवसायासाठी किमान किती जागा लागते?

Rule 64 नुसार फक्त होलसेल लायसन्ससाठी किमान 10 चौरस मीटर, आणि एकाच जागेवर रिटेल व होलसेल दोन्ही लायसन्स असतील तर किमान 15 चौरस मीटर. याशिवाय Rule 64(1) प्रमाणे औषधांचे गुणधर्म टिकवणारी योग्य साठवणूक व्यवस्था असणं आवश्यक आहे.